_1a61.png)
(مقاله ی" نداهایی از وجدان معصوم " بیان نگاه کشاف و نقاد داریوش احمدی است بر رمان " فانوس های خاموش". خوانش او - از خلال این نقد و تحلیل،- بدون شک نوری است که ذهن و زبان توانا و باتجربه ی او بر کنج و زوایای تاریک و ناگفته و به درون شخصیت های داستان تابانده است. این مطلب در شماره ی ۵۵۱۶ روزنامه ی "اعتماد " در تاریخ یکشنبه چهارم تیرماه ۱۴۰۲ چاپ و منتشر شده است. از ایشان و همچنین دوست بسیار عزیزم ؛ جنابآقای "بهنام ناصری" مسئول صفحه ای هنر و ادبیات روزنامه ی اعتماد کمال تشکر را دارم.)
نداهایی از وجدان معصوم
نگاهي به «فانوسهاي خاموش» اثر غلامرضا منجزي
«مطالعات نقد ادبي و تحليل هاي جامعه شناختي درباره رمان فارسي، تاكنون قايل به وجود تناظري بين واقعيت و رمان بوده است. در اينجا واقعيت امر بالفعلي تصور مي شود كه در بيرون از اثر وجود دارد و اثر، آينه اي است كه اين واقعيت را در خود منعكس مي كند. هرچه خصلت آينگي رمان بيشتر باشد، واقعيت نيز بهتر و بيشتر به انعكاس در مي آيد. اين برداشت بيش از هر چيز تحت تاثير آن چيزي است كه ميشل فوكو آن را «ارادت به حقيقت»ناميده است.»1 در رمان «فانوس هاي خاموش»كه داستانِ شكستِ يك كافه چي است، ما اين خصلت آينگي و بازتاب واقعيت را به عيان احساس مي كنيم. «فانوس هاي خاموش» آن طور كه از اسمش بر مي آيد، نمادي است از اضمحلال و ويراني و دركليت خود، شرحي است پرمرارت از زندگي يك كافه چي به نام «هاشم» كه در كودكي و نوجواني دوران سخت و مشقت باري را از سرگذرانده و حالا كه به پيري رسيده است، هنوز خواب آن دوران را مي بيند. او كه در سه راهي جاده شوشتر- اهواز- مسجدسليمان، دل به بيابان و كافه محقرش داده، در تلاش است كه جهيزيه اي براي دختر دم بختش فراهم كند اما از آن جا كه كسب و كارش رونقي ندارد، راه به جايي نمي برد. خود را به قضا و قدر مي سپارد. زمان و مكان (Setting) داستان به دوران قبل از انقلاب برمي گردد و پلات اصلي رمان بر اساس تعليق هايي قوي و دنباله دار شكل مي گيرد كه همگي زاييده بحران داستانند.
هاشم، تنها شخصيت محوري و تراژيك داستان كه زماني وردست و پيشكارِ «همت»، استادكارِ خود بوده است، به طور تصادفي وسيله اي را كه از كاميوني توي جاده افتاده است پيدا مي كند. او به خوبي مي داند كه اين وسيله در ارتباط با شركت نفت و پالايشگاه يا احتمالا چاه هاي نفت است و بايد بسيار گران قيمت باشد اما اين وسيله قرمزرنگ كه مانند تيرآهن است، هشت متر طول دارد و پنهان كردنش كار ساده اي نيست. سرانجام تصميم مي گيرد شبانه، با كمك چندتن از جوانان روستاي آن حوالي، تيرآهن را در بستر نهرِ آب پشت كافه اش، در ازاي دستمزدي كه به آنها مي پردازد پنهان كند. او كه آدم با خدا و با تقوايي است و حلال و حرام سرش مي شود، به خوبي مي داند كه اين وسيله چقدر ارزش دارد و مي تواند تمام زندگي اش را زير و رو كند. داستان از صداقت و سادگي و در عين حال از زباني يك دست و منسجم برخوردار است. لحن و ضرباهنگ داستان، به خوبي روال داستان را طي مي كند و عناصر ساختاري پلات، از چنان وحدتي برخوردار است كه رمان را قائم به ذات مي كند. شروع (opening) داستان، خواننده را با دو جمله تركيبي و درعينِ حال تصويري به درون داستان مي كشاند و در فصل هاي ديگر هم اين شروع هاي درخشان، نقش و تاثيري بسزا دارند. ادوارد سعيد درباره مرحله آغازين يك داستان مي گويد: اُپنينگ داستان، نقش بسيار موثري در خوانش و علاقه مندي خواننده دارد و مي تواند احساس او را برانگيزد يا به همان نسبت باعث شود كه نخوانده كتاب را رها كند. او معتقد است كه بدون داشتن ذره اي احساس آغازين، هيچ اثري را نمي توان شروع كرد و به پايان رساند. در رمان فانوس هاي خاموش، تيرآهنِ ناپديدشده، از آن چنان وزانتي برخوردار است كه تمام روابط و گفت وگوها را تحت الشعاع قرار مي دهد. به اين ترتيب گويي به شخصيتي زنده و قابل احترام بدل مي شود و اين تجلي (personification) ناب و ترسناك، از ابتدا تا انتهاي داستان، مانند يك شاهرگ حياتي تفوق و اقتدار خود را بر شخصيت ها اعمال مي كند.
يكي ديگر از شخصيت هاي محوري داستان كه نقشي پنهان و درعين حال پويا در رمان ايفا مي كند، همت، استادكارِ قديمي هاشم است كه در نزديكي او كافه اي دارد. هر چند كافه او از رونق بيشتري هم برخوردار است اما گم شدن اين وسيله در دل جاده سياه، آن هم در شب، آبستن حوادثي مي شود كه خواب را بر چشم هاشم حرام مي كند و پاي ام پي(mp) ها يا همان ماموران گشت شركت نفتِ مسجدسليمان را به آن جا مي كشاند. هاشم مرتب در هول و هراس است كه مبادا ام پي ها از جريان بويي ببرند يا نكند كسي يا كساني او را در شب حادثه ديده باشند كه تيرآهن را با كمك دو الاغ و شش جوان روستايي در داخل نهرِ پشت كافه اش پنهان كرده است اما ترس، به خصوص ترس از آبرو، لحظه اي او را راحت نمي گذارد. او كه مردي با خدا و با تقوا است، به مدت يك هفته در جهاني ميان ترس و اميد زندگي مي كند و حتي به همت، دوست قديمي اش هم مظنون مي شود و حس مي كند به ام پي هايي كه مرتب او را زيرنظر دارند و گاه مي آيند سوال پيچش مي كنند، خط مي دهد. ما همت را از وراي انديشه ها و ذهنيت هاشم، يك ضد قهرمان مي بينيم. چون رفتاري غيرمتعارف دارد و با جملات و كلمات و سرزدن هاي بي موقع به كافه او، به ترس و اضطرابش مي افزايد. شايد با يك نگاه اجمالي بتوان گفت كه رمان <<فانوس هاي خاموش>> رمان معصوميت است در برابرِ گناه. هرچند اگر با ديدي جانبدارانه به قضيه بنگريم و گناهِ هاشم را به حساب سرخوردگي دوران كودكي و نوجواني اش قلمداد كنيم، او را انسان بي گناهي بدانيم كه فقر و فاقه و فشار زندگي او را به چنين كاري ترغيب كرده است.
در فرهنگ بومي جنوب، به ويژه خوزستان، چيزي را از شركت نفت بلند كردن يا دزديدن، دزدي به حساب نمي آيد؛ چون بسياري بر اين باورند كه همه چيز آنها را شركت نفت ـ كه مي تواند نمادي از غرب باشد ـ قبلا از آنها به يغما برده است؛ اما شايد بتوان گفت رمان از ديدگاه روانشناختي، رمان وجدان باشد، وجداني گم شده. ما هاشم را در بازيابي خاطرات، از وراي روايت داناي كل، (omniscience) كودكي مي بينيم كه حالا به سن پيري رسيده است. او را مي بينيم كه دارد با بيماري آبله دست و پنجه نرم مي كند. او را مي بينيم كه دارد كنار ديواري باقلا مي فروشد. يا دارد با كمك مادرش براي روستاييان جگر روي منقل كباب مي كند. او را مي بينيم كه دارد از عمويش جفا مي بيند. همان عمويي كه ملك پدري اش را تصاحب مي كند و آب داغ بر سر و صورتش مي ريزد. اينها همه عقده هاي حقارت و سركوب شده اي هستند كه گويي از او انساني ديگر مي سازند. او كه زماني براي خودش يلي بوده و پشتِ پهلوان همداني را خاك كرده است و مي توانست درگيرودار فقر و مرارت، امكان هاي بهتري داشته باشد، در عشق شكست خورده است و ما در صحنه تراژيك مرگ او، تصويري از عشق تباه شده اش را مي بينيم و لب هايي كه نام معشوق را تكرار مي كنند: <<معصومه.>>
درونمايه اصلي رمان <<فانوس هاي خاموش>> فقر است. هرچند درونمايه هاي ديگري از جمله ترس و معصوميت و گناه با آن ملازمند. هاشم، خود را اسير سرنوشت (fatalism) مي بيند. آيا فقر و ترس و گناه، زاييده فِيتاليسمند؟ يا اينكه انسان در پيري خود را اسير سرنوشت مي بيند و آن را مي پذيرد. هاشم انسان شكاك و در عين حال زودباوري است كه حس مي كند هر حرف و نگاهي از جانب ديگران مي تواند رازش را برملا كند. هرچند آن جوانان روستايي تلكه به گير، به خاطر منافع شان با او همراه و همراز هستند. ما در فانوس هاي خاموش، چندين بار شاهد بيرون آوردن تيرآهن از نهر و به همان نسبت شاهد مدفون كردنش در تپه ها هستيم. با اين حال، مُنجزي در ارايه روايت پركشش و تراژيك خود، به آن شخصيتي زنده و در عين حال ترسناك مي بخشد. شخصيتِ همت، در تقابل با هاشم، رازداري اوست. اما ما چهره هاي فريبنده اي از او در داستان مي بينيم كه هرلحظه به شك و ترديدمان مي افزايد. در اين ميان <<رحيم صراف>>، راننده اي كه آن وسيله از كاميونش توي جاده افتاده است، هيچ كنشي در داستان ندارد. اما انگار او را مي شناسيم و شفقت ما را برمي انگيزد. ما او را از وراي گفت وگوها و دلسوزي آدم ها و راننده هايي كه او بر او دل مي سوزانند، مي شناسيم و شايد بتوان گفت كه خانه خراب شدن رحيم صراف، در حقيقت به نوعي، ندا يا تلنگري از وجدان تباه شده باشد كه به ما هشدار مي دهد و به همان نسبت عذابي مقدر براي هاشم. عقوبت و ترسي كه گريبان هاشم را مي گيرد، كمتر از فقر و فاقه و بدبياري هاي تمامِ زندگي اش نيست. شخصيت هاي رمان فانوس هاي خاموش، اگرچه همه شان آدم هايي معمولي هستند، اما هركدام ذهنيت خاص خودش را دارد. ام پي ها كه مظهر قدرت و سركوبند، مجري قانون هستند. همت كافه چي، اگرچه از جريان كاملا آگاه است، اما دم نمي زند و ذهنيت تيمور، شاگردش هم كمتر از او نيست. اكبر، جواني كه از شوشتر مايحتاج كافه هاشم را تامين مي كند، به خوبي از جريان آگاه است و آن شش جوان روستايي اطراف هم كه دستي بر آتش دارند... اما هاشم حس مي كند كه ديگر هيچ كس به جز همين اشخاص از جريان بويي نبرده اند و اگر هم برده باشند، راز او را برملا نخواهند كرد. با اين حال آنچه رمان فانوس هاي خاموش را قائم به ذات مي كند و به آن وزانت مي بخشد، نقاط تعليق و بحران هاي متعدد داستانند. هاشم، گاهي كه از پشت كافه به نهر نگاه مي كند، لكه قرمزِ كوچكي از تيرآهن را مي بيند و اين لكه قرمز خود به خود او را به چالشي ذهني مي كشاند. درآوردن تيرآهن در شبِ تاريك از ميان آب سرد نهر و حمل آن با دو الاغ به تپه هاي اطراف و واق واق كردن سگ همت، فضاي غريب و ترسناكي را به وجود مي آورد و همچنين بريدن تيرآهن در شب با اره آهن بُر و حمل نصفي از آن روي اتاقكي كه قرار است به كافه هاشم اضافه شود و ديدن بسياري از صحنه ها از چشم همت و گوشه و كنايه هاي آگاهانه و شايد هم غريزي او، به تشنج و بحران داستان مي افزايد. <<فانوس هاي خاموش>> از نظر صناعت داستان نويسي، رمان تعليق و دلهره است. ما در پايان بندي و گره گشايي داستان، هر لحظه احساس مي كنيم كه ام پي ها، هاشم را دستگير كنند. اما اين اتفاق نمي افتد و همچنان اين احساس را داريم كه همت، سرانجام دوست و پيشكار قديمي خود را لو بدهد، اما باز هم اين اتفاق نمي افتد. هاشم از تب وهم و گمان مي ميرد و همت، ضد قهرماني كه به ظاهر صورتك بر چهره دارد، در انتهاي رمان، صورتكش را برمي دارد و در مقام يك قهرمان جلوس مي كند. اگر از نقش تيرآهن مدفون كه از خودِ هاشم هم زنده تر است و تمام بحران داستان را به خود اختصاص داده است بگذريم، نقش همت كمتر از آن نيست. همت به دوست خود وفادار مي ماند و مضمون ديگري را به رمان مي افزايد كه شايد بتوان نامش را وفاداري و حرمت نهاد. در رمان <<فانوس هاي خاموش>> يك جمله دو كلمه اي وجود دارد كه فعلش به قرينه معنوي حذف شده است: <<دستمزدِ بچه ها.>> اين جمله كه از زبان يكي از جوانان روستايي بيان مي شود، اگرچه يك جمله ساده است، اما در داستان بار معنايي ذلت باري را بر دوش مي كشد. جمله اي است تهديدگر و پلشت كه با ذهنيت جوانان روستايي عجين است. چون آنها به ياري همين دو كلمه، مرتب هاشم را مي ترسانند و سركيسه مي كنند. اين دو كلمه بارها و بارها در داستان تكرار مي شود. برخي از ديالوگ ها آن چنان در متن رمان نشسته اند كه علاوه بر كاركرد معنايي خود، آيرونيكال هستند.
همت دستش را روي زانوي هاشم گذاشت و گفت: «هاشم اين را برومبونش!» (ص134)
ما از اين جمله كنايي متوجه مي شويم كه همت همه چيز را مي داند. يكي از درخشان ترين ديالوگ هاي رمان، مربوط است به صفحه 138 و آن هنگامي است كه ام پي ها صبحِ خيلي زود هاشم را مي بينند كه بيل و چراغ در دست دارد:
«مشدي اين وقت صبح و اون بيل و اون چراغ» هاشم توي چشم هاي همت خيره شد و چون نتوانست به سرعت چيزي پيدا كند، به طرف بهرامي نگاه كرد و گفت: «دور از روتون، بچه اي داشتم، ديشب از دنيا رفت. خاكش كردم.» فرجي ناباورانه، درحالي كه سعي مي كرد قيافه اش را مغموم نشان دهد، گفت: «خدا رحمتش كنه! اونوقت بزرگ بود؟» قبل از اينكه هاشم جواب دهد، همت به ميان حرف پريد و گفت: «نخير جناب فرجي، طفل بود... يه هفت ـ هشت ده روزي مي كرد.» بهرامي و فرجي هر دو باهم و همزمان گفتند: «شريك غمتيم پيرمرد!»
«لوكاچ آيروني را صفت اصلي رمان مي داند و شايد نتوان براي آيروني معادلي مناسب در زبان فارسي يافت. شوخ طبعي، بازي، طنز، هجو، طعنه يا كنايه، نادان نمايي، هيچ كدام معناي آن را نمي رساند. در حقيقت آيروني نوعي نگاه، نوعي درك و نوعي بينش است از وجود يك ورطه، يك شكاف يا مغاك ميان سوژه و ابژه. ميان آنچه هست و آنچه بايد باشد. آيروني خودآگاهي جان است در پايان مسيرش در مصاف با جهاني كه او را شكست داده است.»
هرچند ديدگاه آيرونيك از نظر لوكاچ به كاراكتر داستان ربطي پيدا نمي كند؛ بلكه فقط محصول نگاه و بينش نويسنده است»2با اين حال هاشم در يك وضعيت غيرعادي و غافلگير شده در برابر ام پي ها، حرف هايي را بر زبان مي راند كه چيزي فراتر از درك و بينش اوست. او جوري از فرزندش سخن مي گويد كه انگار واقعا مرده است. و شايد بتوان گفت، فانوس هاي خاموش پيش درآمدي است بر اضمحلال و نابودي يك انسان كه با ترديد و اعتبارات ذهني اش از جمله وجدان و ترس و آبرو زندگي كرد و سرانجام همان ها او را از پاي درآوردند و ديگر چيزي از او باقي نماند به جز همان كافه فروريخته و آن نصفِ تيرآهن، كه احتمالا هنوز دارد جايي نفس مي كشد. شايد هنوز منتظر هاشم باشد.
1و2- چكامه گذشته، مرثيه زوال، شاپور بهيان. نشر چشمه 1394
در فرهنگ بومي جنوب، به ويژه خوزستان، چيزي را از شركت نفت بلند كردن يا دزديدن، دزدي به حساب نمي آيد؛ چون بسياري بر اين باورند كه همه چيز آنها را شركت نفت ـ كه مي تواند نمادي از غرب باشد ـ قبلا از آنها به يغما برده است؛ اما شايد بتوان گفت رمان از ديدگاه روانشناختي، رمان وجدان باشد، وجداني گم شده.
آنچه رمان فانوس هاي خاموش را قائم به ذات مي كند و به آن وزانت مي بخشد، نقاط تعليق و بحران هاي متعدد داستانند. هاشم، گاهي كه از پشت كافه به نهر نگاه مي كند، لكه قرمزِ كوچكي از تيرآهن را مي بيند و اين لكه قرمز خود به خود او را به چالشي ذهني مي كشاند. درآوردن تيرآهن در شبِ تاريك از ميان آب سرد نهر و حمل آن با دو الاغ به تپه هاي اطراف و واق واق كردن سگ همت، فضاي غريب و ترسناكي را به وجود مي آورد.
ما هاشم را در بازيابي خاطرات از وراي روايت داناي كل (omniscience) كودكي مي بينيم كه حالا به سن پيري رسيده است. او را مي بينيم كه دارد با بيماري آبله دست و پنجه نرم مي كند. او را مي بينيم كه دارد كنار ديواري باقلا مي فروشد. يا دارد با كمك مادرش براي روستاييان جگر روي منقل كباب مي كند. او را مي بينيم كه دارد از عمويش جفا مي بيند... اينها گويي از او انساني ديگر مي سازند.
«مطالعات نقد ادبي و تحليل هاي جامعه شناختي درباره رمان فارسي، تاكنون قايل به وجود يك تناظري بين واقعيت و رمان بوده است. در اينجا واقعيت امر بالفعلي تصور مي شود كه در بيرون از اثر وجود دارد و اثر، آينه اي است كه اين واقعيت را در خود منعكس مي كند. هرچه خصلت آينگي رمان بيشتر باشد، واقعيت نيز بهتر و بيشتر به انعكاس در مي آيد. اين برداشت بيش از هر چيز تحت تاثير آن چيزي است كه ميشل فوكو آن را «ارادت به حقيقت»ناميده است.»1 در رمان «فانوس هاي خاموش»كه داستانِ شكستِ يك كافه چي است، ما اين خصلت آينگي و بازتاب واقعيت را به عيان احساس مي كنيم. «فانوس هاي خاموش» آن طور كه از اسمش بر مي آيد، نمادي است از اضمحلال و ويراني و دركليت خود، شرحي است پرمرارت از زندگي يك كافه چي به نام «هاشم» كه در كودكي و نوجواني دوران سخت و مشقت باري را از سرگذرانده و حالا كه به پيري رسيده است، هنوز خواب آن دوران را مي بيند. او كه در سه راهي جاده شوشتر- اهواز- مسجدسليمان، دل به بيابان و كافه محقرش داده، در تلاش است كه جهيزيه اي براي دختر دم بختش فراهم كند اما از آن جا كه كسب و كارش رونقي ندارد، راه به جايي نمي برد. خود را به قضا و قدر مي سپارد. زمان و مكان (Setting) داستان به دوران قبل از انقلاب برمي گردد و پلات اصلي رمان بر اساس تعليق هايي قوي و دنباله دار شكل مي گيرد كه همگي زاييده بحران داستانند.
هاشم، تنها شخصيت محوري و تراژيك داستان كه زماني وردست و پيشكارِ «همت»، استادكارِ خود بوده است، به طور تصادفي وسيله اي را كه از كاميوني توي جاده افتاده است پيدا مي كند. او به خوبي مي داند كه اين وسيله در ارتباط با شركت نفت و پالايشگاه يا احتمالا چاه هاي نفت است و بايد بسيار گران قيمت باشد اما اين وسيله قرمزرنگ كه مانند تيرآهن است، هشت متر طول دارد و پنهان كردنش كار ساده اي نيست. سرانجام تصميم مي گيرد شبانه، با كمك چندتن از جوانان روستاي آن حوالي، تيرآهن را در بستر نهرِ آب پشت كافه اش، در ازاي دستمزدي كه به آنها مي پردازد پنهان كند. او كه آدم با خدا و با تقوايي است و حلال و حرام سرش مي شود، به خوبي مي داند كه اين وسيله چقدر ارزش دارد و مي تواند تمام زندگي اش را زير و رو كند. داستان از صداقت و سادگي و در عين حال از زباني يك دست و منسجم برخوردار است. لحن و ضرباهنگ داستان، به خوبي روال داستان را طي مي كند و عناصر ساختاري پلات، از چنان وحدتي برخوردار است كه رمان را قائم به ذات مي كند. شروع (opening) داستان، خواننده را با دو جمله تركيبي و درعينِ حال تصويري به درون داستان مي كشاند و در فصل هاي ديگر هم اين شروع هاي درخشان، نقش و تاثيري بسزا دارند. ادوارد سعيد درباره مرحله آغازين يك داستان مي گويد: اُپنينگ داستان، نقش بسيار موثري در خوانش و علاقه مندي خواننده دارد و مي تواند احساس او را برانگيزد يا به همان نسبت باعث شود كه نخوانده كتاب را رها كند. او معتقد است كه بدون داشتن ذره اي احساس آغازين، هيچ اثري را نمي توان شروع كرد و به پايان رساند. در رمان فانوس هاي خاموش، تيرآهنِ ناپديدشده، از آن چنان وزانتي برخوردار است كه تمام روابط و گفت وگوها را تحت الشعاع قرار مي دهد. به اين ترتيب گويي به شخصيتي زنده و قابل احترام بدل مي شود و اين تجلي (personification) ناب و ترسناك، از ابتدا تا انتهاي داستان، مانند يك شاهرگ حياتي تفوق و اقتدار خود را بر شخصيت ها اعمال مي كند.
يكي ديگر از شخصيت هاي محوري داستان كه نقشي پنهان و درعين حال پويا در رمان ايفا مي كند، همت، استادكارِ قديمي هاشم است كه در نزديكي او كافه اي دارد. هر چند كافه او از رونق بيشتري هم برخوردار است اما گم شدن اين وسيله در دل جاده سياه، آن هم در شب، آبستن حوادثي مي شود كه خواب را بر چشم هاشم حرام مي كند و پاي ام پي(mp) ها يا همان ماموران گشت شركت نفتِ مسجدسليمان را به آن جا مي كشاند. هاشم مرتب در هول و هراس است كه مبادا ام پي ها از جريان بويي ببرند يا نكند كسي يا كساني او را در شب حادثه ديده باشند كه تيرآهن را با كمك دو الاغ و شش جوان روستايي در داخل نهرِ پشت كافه اش پنهان كرده است اما ترس، به خصوص ترس از آبرو، لحظه اي او را راحت نمي گذارد. او كه مردي با خدا و با تقوا است، به مدت يك هفته در جهاني ميان ترس و اميد زندگي مي كند و حتي به همت، دوست قديمي اش هم مظنون مي شود و حس مي كند به ام پي هايي كه مرتب او را زيرنظر دارند و گاه مي آيند سوال پيچش مي كنند، خط مي دهد. ما همت را از وراي انديشه ها و ذهنيت هاشم، يك ضد قهرمان مي بينيم. چون رفتاري غيرمتعارف دارد و با جملات و كلمات و سرزدن هاي بي موقع به كافه او، به ترس و اضطرابش مي افزايد. شايد با يك نگاه اجمالي بتوان گفت كه رمان <<فانوس هاي خاموش>> رمان معصوميت است در برابرِ گناه. هرچند اگر با ديدي جانبدارانه به قضيه بنگريم و گناهِ هاشم را به حساب سرخوردگي دوران كودكي و نوجواني اش قلمداد كنيم، او را انسان بي گناهي بدانيم كه فقر و فاقه و فشار زندگي او را به چنين كاري ترغيب كرده است.
در فرهنگ بومي جنوب، به ويژه خوزستان، چيزي را از شركت نفت بلند كردن يا دزديدن، دزدي به حساب نمي آيد؛ چون بسياري بر اين باورند كه همه چيز آنها را شركت نفت ـ كه مي تواند نمادي از غرب باشد ـ قبلا از آنها به يغما برده است؛ اما شايد بتوان گفت رمان از ديدگاه روانشناختي، رمان وجدان باشد، وجداني گم شده. ما هاشم را در بازيابي خاطرات، از وراي روايت داناي كل، (omniscience) كودكي مي بينيم كه حالا به سن پيري رسيده است. او را مي بينيم كه دارد با بيماري آبله دست و پنجه نرم مي كند. او را مي بينيم كه دارد كنار ديواري باقلا مي فروشد. يا دارد با كمك مادرش براي روستاييان جگر روي منقل كباب مي كند. او را مي بينيم كه دارد از عمويش جفا مي بيند. همان عمويي كه ملك پدري اش را تصاحب مي كند و آب داغ بر سر و صورتش مي ريزد. اينها همه عقده هاي حقارت و سركوب شده اي هستند كه گويي از او انساني ديگر مي سازند. او كه زماني براي خودش يلي بوده و پشتِ پهلوان همداني را خاك كرده است و مي توانست درگيرودار فقر و مرارت، امكان هاي بهتري داشته باشد، در عشق شكست خورده است و ما در صحنه تراژيك مرگ او، تصويري از عشق تباه شده اش را مي بينيم و لب هايي كه نام معشوق را تكرار مي كنند: <<معصومه.>>
درونمايه اصلي رمان <<فانوس هاي خاموش>> فقر است. هرچند درونمايه هاي ديگري از جمله ترس و معصوميت و گناه با آن ملازمند. هاشم، خود را اسير سرنوشت (fatalism) مي بيند. آيا فقر و ترس و گناه، زاييده فِيتاليسمند؟ يا اينكه انسان در پيري خود را اسير سرنوشت مي بيند و آن را مي پذيرد. هاشم انسان شكاك و در عين حال زودباوري است كه حس مي كند هر حرف و نگاهي از جانب ديگران مي تواند رازش را برملا كند. هرچند آن جوانان روستايي تلكه به گير، به خاطر منافع شان با او همراه و همراز هستند. ما در فانوس هاي خاموش، چندين بار شاهد بيرون آوردن تيرآهن از نهر و به همان نسبت شاهد مدفون كردنش در تپه ها هستيم. با اين حال، مُنجزي در ارايه روايت پركشش و تراژيك خود، به آن شخصيتي زنده و در عين حال ترسناك مي بخشد. شخصيتِ همت، در تقابل با هاشم، رازداري اوست. اما ما چهره هاي فريبنده اي از او در داستان مي بينيم كه هرلحظه به شك و ترديدمان مي افزايد. در اين ميان <<رحيم صراف>>، راننده اي كه آن وسيله از كاميونش توي جاده افتاده است، هيچ كنشي در داستان ندارد. اما انگار او را مي شناسيم و شفقت ما را برمي انگيزد. ما او را از وراي گفت وگوها و دلسوزي آدم ها و راننده هايي كه او بر او دل مي سوزانند، مي شناسيم و شايد بتوان گفت كه خانه خراب شدن رحيم صراف، در حقيقت به نوعي، ندا يا تلنگري از وجدان تباه شده باشد كه به ما هشدار مي دهد و به همان نسبت عذابي مقدر براي هاشم. عقوبت و ترسي كه گريبان هاشم را مي گيرد، كمتر از فقر و فاقه و بدبياري هاي تمامِ زندگي اش نيست. شخصيت هاي رمان فانوس هاي خاموش، اگرچه همه شان آدم هايي معمولي هستند، اما هركدام ذهنيت خاص خودش را دارد. ام پي ها كه مظهر قدرت و سركوبند، مجري قانون هستند. همت كافه چي، اگرچه از جريان كاملا آگاه است، اما دم نمي زند و ذهنيت تيمور، شاگردش هم كمتر از او نيست. اكبر، جواني كه از شوشتر مايحتاج كافه هاشم را تامين مي كند، به خوبي از جريان آگاه است و آن شش جوان روستايي اطراف هم كه دستي بر آتش دارند... اما هاشم حس مي كند كه ديگر هيچ كس به جز همين اشخاص از جريان بويي نبرده اند و اگر هم برده باشند، راز او را برملا نخواهند كرد. با اين حال آنچه رمان فانوس هاي خاموش را قائم به ذات مي كند و به آن وزانت مي بخشد، نقاط تعليق و بحران هاي متعدد داستانند. هاشم، گاهي كه از پشت كافه به نهر نگاه مي كند، لكه قرمزِ كوچكي از تيرآهن را مي بيند و اين لكه قرمز خود به خود او را به چالشي ذهني مي كشاند. درآوردن تيرآهن در شبِ تاريك از ميان آب سرد نهر و حمل آن با دو الاغ به تپه هاي اطراف و واق واق كردن سگ همت، فضاي غريب و ترسناكي را به وجود مي آورد و همچنين بريدن تيرآهن در شب با اره آهن بُر و حمل نصفي از آن روي اتاقكي كه قرار است به كافه هاشم اضافه شود و ديدن بسياري از صحنه ها از چشم همت و گوشه و كنايه هاي آگاهانه و شايد هم غريزي او، به تشنج و بحران داستان مي افزايد. <<فانوس هاي خاموش>> از نظر صناعت داستان نويسي، رمان تعليق و دلهره است. ما در پايان بندي و گره گشايي داستان، هر لحظه احساس مي كنيم كه ام پي ها، هاشم را دستگير كنند. اما اين اتفاق نمي افتد و همچنان اين احساس را داريم كه همت، سرانجام دوست و پيشكار قديمي خود را لو بدهد، اما باز هم اين اتفاق نمي افتد. هاشم از تب وهم و گمان مي ميرد و همت، ضد قهرماني كه به ظاهر صورتك بر چهره دارد، در انتهاي رمان، صورتكش را برمي دارد و در مقام يك قهرمان جلوس مي كند. اگر از نقش تيرآهن مدفون كه از خودِ هاشم هم زنده تر است و تمام بحران داستان را به خود اختصاص داده است بگذريم، نقش همت كمتر از آن نيست. همت به دوست خود وفادار مي ماند و مضمون ديگري را به رمان مي افزايد كه شايد بتوان نامش را وفاداري و حرمت نهاد. در رمان <<فانوس هاي خاموش>> يك جمله دو كلمه اي وجود دارد كه فعلش به قرينه معنوي حذف شده است: <<دستمزدِ بچه ها.>> اين جمله كه از زبان يكي از جوانان روستايي بيان مي شود، اگرچه يك جمله ساده است، اما در داستان بار معنايي ذلت باري را بر دوش مي كشد. جمله اي است تهديدگر و پلشت كه با ذهنيت جوانان روستايي عجين است. چون آنها به ياري همين دو كلمه، مرتب هاشم را مي ترسانند و سركيسه مي كنند. اين دو كلمه بارها و بارها در داستان تكرار مي شود. برخي از ديالوگ ها آن چنان در متن رمان نشسته اند كه علاوه بر كاركرد معنايي خود، آيرونيكال هستند.
همت دستش را روي زانوي هاشم گذاشت و گفت: «هاشم اين را برومبونش!» (ص134)
ما از اين جمله كنايي متوجه مي شويم كه همت همه چيز را مي داند. يكي از درخشان ترين ديالوگ هاي رمان، مربوط است به صفحه 138 و آن هنگامي است كه ام پي ها صبحِ خيلي زود هاشم را مي بينند كه بيل و چراغ در دست دارد:
«مشدي اين وقت صبح و اون بيل و اون چراغ» هاشم توي چشم هاي همت خيره شد و چون نتوانست به سرعت چيزي پيدا كند، به طرف بهرامي نگاه كرد و گفت: «دور از روتون، بچه اي داشتم، ديشب از دنيا رفت. خاكش كردم.» فرجي ناباورانه، درحالي كه سعي مي كرد قيافه اش را مغموم نشان دهد، گفت: «خدا رحمتش كنه! اونوقت بزرگ بود؟» قبل از اينكه هاشم جواب دهد، همت به ميان حرف پريد و گفت: «نخير جناب فرجي، طفل بود... يه هفت ـ هشت ده روزي مي كرد.» بهرامي و فرجي هر دو باهم و همزمان گفتند: «شريك غمتيم پيرمرد!»
«لوكاچ آيروني را صفت اصلي رمان مي داند و شايد نتوان براي آيروني معادلي مناسب در زبان فارسي يافت. شوخ طبعي، بازي، طنز، هجو، طعنه يا كنايه، نادان نمايي، هيچ كدام معناي آن را نمي رساند. در حقيقت آيروني نوعي نگاه، نوعي درك و نوعي بينش است از وجود يك ورطه، يك شكاف يا مغاك ميان سوژه و ابژه. ميان آنچه هست و آنچه بايد باشد. آيروني خودآگاهي جان است در پايان مسيرش در مصاف با جهاني كه او را شكست داده است.»
هرچند ديدگاه آيرونيك از نظر لوكاچ به كاراكتر داستان ربطي پيدا نمي كند؛ بلكه فقط محصول نگاه و بينش نويسنده است»2با اين حال هاشم در يك وضعيت غيرعادي و غافلگير شده در برابر ام پي ها، حرف هايي را بر زبان مي راند كه چيزي فراتر از درك و بينش اوست. او جوري از فرزندش سخن مي گويد كه انگار واقعا مرده است. و شايد بتوان گفت، فانوس هاي خاموش پيش درآمدي است بر اضمحلال و نابودي يك انسان كه با ترديد و اعتبارات ذهني اش از جمله وجدان و ترس و آبرو زندگي كرد و سرانجام همان ها او را از پاي درآوردند و ديگر چيزي از او باقي نماند به جز همان كافه فروريخته و آن نصفِ تيرآهن، كه احتمالا هنوز دارد جايي نفس مي كشد. شايد هنوز منتظر هاشم باشد.
1و2- چكامه گذشته، مرثيه زوال، شاپور بهيان. نشر چشمه 1394
در فرهنگ بومي جنوب، به ويژه خوزستان، چيزي را از شركت نفت بلند كردن يا دزديدن، دزدي به حساب نمي آيد؛ چون بسياري بر اين باورند كه همه چيز آنها را شركت نفت ـ كه مي تواند نمادي از غرب باشد ـ قبلا از آنها به يغما برده است؛ اما شايد بتوان گفت رمان از ديدگاه روانشناختي، رمان وجدان باشد، وجداني گم شده.
آنچه رمان فانوس هاي خاموش را قائم به ذات مي كند و به آن وزانت مي بخشد، نقاط تعليق و بحران هاي متعدد داستانند. هاشم، گاهي كه از پشت كافه به نهر نگاه مي كند، لكه قرمزِ كوچكي از تيرآهن را مي بيند و اين لكه قرمز خود به خود او را به چالشي ذهني مي كشاند. درآوردن تيرآهن در شبِ تاريك از ميان آب سرد نهر و حمل آن با دو الاغ به تپه هاي اطراف و واق واق كردن سگ همت، فضاي غريب و ترسناكي را به وجود مي آورد.
ما هاشم را در بازيابي خاطرات از وراي روايت داناي كل (omniscience) كودكي مي بينيم كه حالا به سن پيري رسيده است. او را مي بينيم كه دارد با بيماري آبله دست و پنجه نرم مي كند. او را مي بينيم كه دارد كنار ديواري باقلا مي فروشد. يا دارد با كمك مادرش براي روستاييان جگر روي منقل كباب مي كند. او را مي بينيم كه دارد از عمويش جفا مي بيند... اينها گويي از او انساني ديگر مي سازند.
_wt9a.jpg)
تمام نوشته هاي اين وبلاگ، (اعم از شعر ، داستان يا مقاله ) به قلم نويسنده وبلاگ مي باشد.چنانچه مضمون يا اثري از ساير نويسندگان درج گردد، منبع آن جهت اطلاع خوانندگان محترم ذكر مي شود. چاپ و كپي برداري از مطالب اينجانب در اين وبلاگ با ذكر منبع بلامانع است.